Những hoạt động và tổ chức dầu khí đầu tiên ở Việt Nam (Hoạt động dầu khí ở Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975)

Hoạt động dầu khí do Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiến hành (Kỳ 2)

Các tổ chức dầu khí đầu tiên:

Đoàn 36 dầu lửa (thường gọi là Đoàn 36) trực thuộc Tổng cục Địa chất. Đoàn 36 có nhiệm vụ tiến hành tìm kiếm, thăm dò dầu hỏa và khí đốt trên phạm vi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

a. Đoàn Thăm dò dầu lửa 36 (Tổng cục Địa chất Việt Nam):

Quyết định số 271/ĐC của Tổng cục Địa chất
thành lập Đoàn Thăm dò dầu lửa 36.

Trên cơ sở nhận định về triển vọng dầu khí ở miền Bắc Việt Nam và căn cứ Nghị định số 159-CP của Hội đồng Chính phủ ngày 9/7/1961, để triển khai công tác tìm kiếm, thăm dò dầu khí, Tổng cục Địa chất đã ra Quyết định số 271-ĐC ngày 27/11/1961 thành lập Đoàn Thăm dò dầu lửa với số hiệu là Đoàn 36 dầu lửa (thường gọi là Đoàn 36) trực thuộc Tổng cục Địa chất. Đoàn 36 có nhiệm vụ tiến hành tìm kiếm, thăm dò dầu hỏa và khí đốt trên phạm vi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Ông Bùi Đức Thiệu,
Đoàn trưởng đầu tiên
của Đoàn 36.

Ông Bùi Đức Thiệu được Tổng cục Địa chất bổ nhiệm làm Đoàn trưởng đầu tiên của Đoàn Thăm dò dầu lửa 36. Ông sinh ngày 19/2/1928 tại xã Hành Phước, huyện Nghĩa Hành, tỉnh Quảng Ngãi, xuất thân từ nông dân, tham gia cách mạng từ thời khởi nghĩa, được đào tạo thành cán bộ hoạt động trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Tháng 10/1954, ông tập kết ra miền Bắc và tiếp tục công tác trong ngành Địa chất. Ông đã đặt nền móng đầu tiên và dành suốt quãng đời nhiệt tình cống hiến cho những bước khởi đầu của ngành Dầu khí Việt Nam với nhiều thành tích xuất sắc, song cũng có éo le uẩn khúc cuộc đời mà trên 80 tuổi vẫn chưa được giải toả, mà nhà văn Vân Phượng miêu tả ông như “Người của một thời”(1) . Thời ấy cán bộ lãnh đạo có ít người hiểu biết về chuyên môn dầu khí, nhưng ông đã cố gắng học hỏi ở chuyên gia và cán bộ chuyên môn để có kiến thức lãnh đạo công tác. Ông là một người biết động viên chuyên gia Liên Xô, thu hút cán bộ khoa học kỹ thuật trẻ hăng hái làm việc.

Lúc bấy giờ có câu thơ rằng: “Em chả lấy chồng địa chất đâu. Quanh năm suốt tháng ở rừng sâu. Cơm nương, nước suối cùng gió núi. Để lại cho em một mối sầu!”. Vì vậy, ông Thiệu dùng chiến thuật “Cọc buộc trâu”, chủ trương tuyển các nữ học sinh trẻ đưa đi đào tạo chuyên môn để phục vụ cho công tác dầu khí, đồng thời giữ chân các chàng trai trẻ ở lại với Đoàn 36 lâu dài. Điều đó tưởng nói chơi mà ông làm thật, và thực tế cho thấy là đúng, chiến thuật đó đã giữ chân các kỹ sư, kỹ thuật địa chất – địa vật lý – khoan gắn bó với Đoàn và sau này trở thành các cán bộ chủ chốt của ngành Dầu khí.

 

Đoàn phó là các ông Phan Tử Nghĩa và Hồ Xuân Phong, từ năm 1963 bổ sung các ông Phan Minh Bích và Nguyễn Đức Quý. Trong số cán bộ lãnh đạo đầu tiên của Đoàn 36 có ông Phan Minh Bích, cán bộ miền Nam tập kết, quê ở huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Ông đã có nhiều năm công tác địa chất, nguyên là Đoàn phó Đoàn thăm dò thiếc Tĩnh Túc, tỉnh Cao Bằng (năm 1956), Đoàn trưởng Đoàn thăm dò sắt Bảo Hà, tỉnh Yên Bái (1957 – 1958). Từ năm 1958, ông được cử đi học địa vật lý ở Trường đại học Địa chất thăm dò Mátxcơva – Nga (MGRI); năm 1963 ông tốt nghiệp về nước, phục vụ trong ngành Dầu khí. Ông là một người rất khiêm tốn, với trình độ chuyên môn và kinh nghiệm công tác ông đã nắm vững các vấn đề khoa học – kỹ thuật và quản lý các hoạt động tìm kiếm, thăm dò dầu khí. Ông luôn quan tâm dìu dắt lớp cán bộ khoa học – kỹ thuật trẻ hoàn thành xuất sắc công tác, góp phần xây dựng cái “nôi” dầu khí đầu tiên – Liên đoàn Địa chất 36 – ở miền Bắc Việt Nam.

 

 

Khu đoàn bộ Đoàn 36 tại thị xã Hưng Yên (năm 1963).

Khi mới thành lập, trụ sở Đoàn 36 đặt tại Hà Nội, cuối năm 1961 chuyển về trường Đảng tỉnh Bắc Ninh ở thị xã Bắc Ninh (11/1962 – 4/1963); đoàn chuyên gia và văn phòng kỹ thuật đặt tại cơ quan Tổng cục Địa chất, số 6 Phạm Ngũ Lão, Hà Nội. Ngày 1/4/1963, Đoàn 36 chuyển về Nhà Thành (trường Đảng tỉnh Hưng Yên) ở thị xã Hưng Yên (1963 – 1965). Trong những năm kháng chiến chống đế quốc Mỹ, để bảo đảm an toàn, từ năm 1966 cơ quan Đoàn 36 sơ tán về thôn Bình Kiều, xã Ông Đình, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên.

Đoàn 36 có 211 cán bộ công nhân viên, trong đó 123 công nhân, 22 kỹ thuật viên, kỹ sư và 36 trung cấp nghiệp vụ hành chính, và 15 chuyên gia Liên Xô…

Đoàn chuyên gia Liên Xô gồm có: nữ kỹ sư – lãnh đạo kỹ thuật địa chấn V.V. Macsiutova; kỹ sư trưởng phân tích số liệu K.I. Chudinov; kỹ sư trưởng đứng máy có: D.R. Alikhanov, D.Z. Macsiutov (chồng bà V.V. Macsiutova); kỹ sư trưởng trắc địa G.D. Kenia; kỹ thuật trưởng trắc địa I.D. Trudinov (phục vụ chung cho cả địa chấn và trọng lực); nhân viên kỹ thuật tính toán gồm có: L.P. Tulucova, G. Alikhanova; kỹ thuật trưởng bắn mìn gồm có: V.G. Porojnhiacov, L. Koroliev, D. Zavaskii, M.N. Vizir; kỹ thuật trưởng khoan G.A.Nikichenco. Các chuyên gia trọng lực gồm: N.V. Epstein và I.I. Vlasova. Chuyên gia cố vấn đầu tiên về thăm dò điện có tiến sĩ A.A. Vedrinxev. Các chuyên gia Liên Xô có nhiều đóng góp rất quan trọng từ thuở ban đầu xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, tổ chức thi công các công trình tìm kiếm, thăm dò và đào tạo cán bộ kỹ thuật cho Đoàn 36.

Ban đầu Đoàn 36 có cơ cấu tổ chức đơn giản nhưng cũng đầy đủ các phòng chức năng để bảo đảm các công tác hành chính, nghiệp vụ, tổ chức nhân sự, cung cấp vật tư, kỹ thuật.

b. Liên đoàn Địa chất 36 (Tổng cục Địa chất Việt Nam):

Từ năm 1969, công tác thăm dò dầu khí đã phát triển mở rộng cả về quy mô và phạm vi hoạt động. Ngày 9/10/1969, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 203/CP thành lập Liên đoàn Địa chất số 36 (thường gọi là Liên đoàn 36) trực thuộc Tổng cục Địa chất. Liên đoàn đóng trụ sở tại Chợ Gạo, tỉnh Hưng Yên, có thời gian sơ tán về xã Ngọc Trúc, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên.

Liên đoàn 36 có nhiệm vụ tìm kiếm, thăm dò dầu mỏ và khí đốt ở vùng trũng Hà Nội bằng các phương pháp địa chất và khoan máy, chủ yếu là khoan sâu. Lãnh đạo Liên đoàn có Liên đoàn trưởng Vũ Bột, các Liên đoàn phó là Bùi Đức Thiệu và Phan Minh Bích.

Ông Vũ Bột, Liên đoàn trưởng đầu tiên của
Liên đoàn Địa chất 36.

 

Ông Vũ Bột là Liên đoàn trưởng Liên đoàn Địa chất 2 – Quảng Ninh, được Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng quyết định điều động về làm Liên đoàn trưởng Liên đoàn 36. Ông quê ở Gia Khánh, huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương, là vùng đất văn vật nổi tiếng có nhiều danh nhân hào kiệt. Ông đã tham gia hoạt động trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và đã kinh qua nhiều chức vụ trong Tổng cục Địa chất. Từ một người lãnh đạo công tác thăm dò than chuyển về làm công tác thăm dò dầu khí là nhiệm vụ nặng nề, không những khó khăn về chuyên môn mà còn khó khăn về điều hành công việc trong mối quan hệ đối nội và đối ngoại. Song được sự căn dặn và động viên tận tình của Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng, ông đã quyết tâm vượt qua khó khăn hoàn thành tốt nhiệm vụ lãnh đạo Liên đoàn 36 đạt được nhiều thành tích trong giai đoạn đầu xây dựng ngành Dầu khí Việt Nam.

Quyết định số 1659/TCĐC ngày 4/11/1969 của Tổng cục Địa chất quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Liên đoàn 36 nêu rõ, các đoàn: Địa chấn 36F, Trọng lực 36T, Điện 36Đ, Đoàn Địa chất 36C An Châu; các đoàn: Khoan cấu tạo 36K và Khoan sâu 36S trực thuộc Liên đoàn 36.

Liên đoàn Địa chất 36 có tổng số 2.300 cán bộ, công nhân, trong đó khoảng 500 cán bộ kỹ thuật và công nhân lành nghề, với sự giúp đỡ của hàng trăm chuyên gia kỹ sư, tiến sĩ Liên Xô. Liên đoàn thực hiện các phương pháp thăm dò địa vật lý, khoan cấu tạo, khoan thông số – tìm kiếm, thăm dò kèm theo các công tác phụ trợ như xây lắp, thử vỉa, thí nghiệm mẫu khoan, cơ khí vận tải… Ban đầu khi mới thành lập, trụ sở Liên đoàn Địa chất 36 đặt tại Chợ Gạo, thị xã Hưng Yên (nay là thành phố Hưng Yên), sau chuyển về Chợ Đậu, thị xã Thái Bình (nay là thành phố Thái Bình).

Từ năm 1973, các đoàn: 36F, 36T, 36Đ được sáp nhập để thành lập Đoàn Địa vật lý tổng hợp 36F; các đoàn Khoan cấu tạo 36K và Khoan sâu 36S được sáp nhập thành Đoàn khoan 36K; Đoàn 36B được thành lập làm nhiệm vụ nghiên cứu địa chất dầu khí.

Cũng trong năm 1973, do hoạt động dầu khí phát triển, Tổng cục Địa chất đã sắp xếp lại cơ cấu tổ chức và nhiệm vụ của Liên đoàn 36: các đoàn Địa vật lý 36F, 36B, 36C tách khỏi Liên đoàn 36, trực thuộc Tổng cục Địa chất.

Từ tháng 9/1973, Liên đoàn 36 có nhiệm vụ khoan tìm kiếm, thăm dò; gồm Đoàn khoan 36K và Đoàn khoan 36N (năm 1975 thành lập thêm Đoàn 36Y). Trụ sở chính của Liên đoàn vẫn ở Chợ Đậu, thị xã Thái Bình.

Tháng 6/1974, ông Phan Minh Bích, Đoàn trưởng Đoàn Địa vật lý 36F (nguyên là Liên đoàn phó Liên đoàn 36) được điều động về làm Liên đoàn trưởng thay ông Vũ Bột nhận công tác khác.

Ngày 13/8/1974, Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng ký Quyết định số 192/ CP bổ nhiệm thêm 2 liên đoàn phó: kỹ sư Đặng Của, phụ trách thi công và ông Nguyễn Trọng Tưởng, phụ trách vật tư. Từ năm 1975, Chánh kỹ sư Đặng Của là quyền Liên đoàn trưởng của Liên đoàn 36. Theo Quyết định số 1541/TC-DK ngày 12/8/1976, kỹ sư địa chất Nguyễn Ngọc Cư được đề bạt làm Liên đoàn phó phụ trách kỹ thuật.

Lúc này lực lượng kỹ thuật của Liên đoàn được tổ chức lại. Phòng Kỹ thuật địa chất do kỹ sư Nguyễn Đình Khuông làm Trưởng phòng. Phòng có các kỹ sư địa chất – địa vật lý: Nguyễn Xuân Nhuệ, Nguyễn Công Mộc, Lê Anh Kiên, Vũ Sĩ Lý, Nguyễn Văn Thịnh, Lương Đức Thiện, Trần Văn Hồi, Phạm Xuân Bái,… và các cán bộ kỹ thuật khác.

Phòng Công trình (khoan) do kỹ sư Đinh Văn Danh làm Trưởng phòng, có các kỹ sư khoan: Trịnh Minh Hùng, Lương Duyên Nga, Đinh Hữu Kháng, Nguyễn Tấn Quảng, Dương Văn Ích, Nguyễn Đình Nhu, Phạm Đình Quang; bộ môn bơm trám xi măng do Võ Thanh làm Trưởng bộ môn; bộ môn pha chế dung dịch khoan do Hà Văn Mạo làm Trưởng bộ môn, các kỹ sư: Trần Hữu Hiền, Ngô Văn Tự, Hà Đình Thanh, Vũ Bá Quyện, Nguyễn Thị Cửu… Phòng Cơ điện do kỹ sư Tạ Quỳnh làm Trưởng phòng, kỹ sư Phạm Xuân Cúc làm Phó phòng… Phòng Điều độ do ông Nguyễn Công Minh làm Trưởng phòng, có kỹ sư Nguyễn Tiến Bình…

Chú thích:

(1) Nhiều tác giả, Tạ Duy Anh chủ biên: Những người đi tìm lửa, Nxb. Hội Nhà văn, 2006, t. I, tr. 317 – 334.

Theo Lịch sử ngành Dầu khí Việt Nam – Tập I

(Còn tiếp…)